Centrale Banken en de weg naar Planeconomie: Hoe politieke inmenging burgers benadeelt

De centrale banken van vandaag opereren steeds minder als onafhankelijke monetaire autoriteiten en steeds meer als politieke instrumenten die de vrije markt verstoren. Van de Federal Reserve tot de Europese Centrale Bank (ECB): politieke druk en interventies hebben geleid tot geldontwaarding, opgeblazen vastgoedprijzen en torenhoge gemeentelijke schulden. Deze ontwikkelingen vertonen opvallende parallellen met communistische planeconomieën, waarbij centrale controle prevaleert boven marktwerking.

Politieke Inmenging bij Centrale Banken: concrete voorbeelden

De veronderstelde onafhankelijkheid van centrale banken blijkt in de praktijk een illusie. Recente voorbeelden tonen aan hoe politici wereldwijd invloed uitoefenen op monetair beleid.

Verenigde Staten: Obama’s herbenoeming van Ben Bernanke (2010):
President Obama benoemde Ben Bernanke in augustus 2009 voor een tweede termijn als voorzitter van de Federal Reserve, ondanks dat Bernanke’s termijn pas in januari 2010 afliep. Deze timing was politiek berekend – Obama wilde stabiliteit uitstralen tijdens de economische crisis, maar het feit dat hij een Republikeinse Fed-voorzitter herbenoemde was een duidelijke politieke beslissing. Deze herbenoeming vond plaats in een periode van extreme economische onzekerheid, waarbij Obama de Fed gebruikte als instrument voor zijn economische beleid.

Biden’s herbenoeming van Jerome Powell (2021):
President Biden herbenoemde Jerome Powell als Fed-voorzitter in november 2021, ondanks significante druk van de progressieve vleugel van zijn partij. Senator Elizabeth Warren had Powell publiekelijk aangevallen en eiste een strengere bankregulator. Biden koos echter voor “continuïteit en onafhankelijkheid”. Deze beslissing was politiek gemotiveerd – Biden wilde de financiële markten niet verontrusten en vertrouwde op Powell’s ervaring.

Biden’s Fed benoemingen:
De Biden-administratie benoemde drie nieuwe leden in de Board of Governors van de Fed. Deze benoemingen waren duidelijk politiek gemotiveerd – progressieve groepen drongen aan op kandidaten die zich meer zouden richten op “breedere sociale mandaten” en strengere bankregulering. Dit illustreert hoe elke president de Fed probeert te vormen naar zijn politieke agenda, ongeacht de vermeende onafhankelijkheid.

Directe politieke druk op Powell:
Zowel Obama als Biden lieten de Fed niet ongemoeid. Senator Elizabeth Warren (een sleutelfiguur in de Democratische Partij) drong er bij Powell op aan “sneller renteverlagingen door te voeren” tijdens een getuigenis in februari 2025. Deze druk van progressieve kant is een duidelijk voorbeeld van politieke inmenging, zelfs als de president zelf niet direct intervenieert.

Turkije: President Erdogan heeft tussen 2019 en 2024 vijf centrale bank-presidenten ontslagen of vervangen, vaak omdat zij weigerden de rente te verlagen. Erdogan’s onorthodoxe economische theorie stelt dat hoge rentes juist inflatie veroorzaken. Het resultaat? De Turkse lira stortte in en de inflatie schoot tot boven de 85%.

Argentinië: De Banco Central de la República Argentina (BCRA) is decennialang gebruikt als geldpers voor achtereenvolgende regeringen. Dit heeft geleid tot terugkerende economische crises en hyperinflatie. Niet voor niets heeft de nieuwe president Javier Milei zich voorgenomen de centrale bank af te schaffen.

India: In december 2018 trad gouverneur Urjit Patel van de Reserve Bank of India onverwacht af na maandenlange regeringsdruk om kredietvoorwaarden te versoepelen en overheidsreserves beschikbaar te stellen voor verkiezingsuitgaven. De Indiase roepie bereikte recorddieptes en de inflatie verdrievoudigde naar bijna 8%.

Europese Centrale Bank: De ECB heeft sinds 2019 de internationale rol van de euro in geopolitieke termen geformuleerd, waarbij zij nauwere politieke coördinatie zoekt op het gebied van extern economisch beleid. Dit maakt het steeds moeilijker voor de ECB om haar politieke onafhankelijkheid te verzoenen. Bovendien werd de ECB tijdens de Griekse crisis in 2015 beschuldigd van politisering toen zij noodliquiditeit aan Griekse banken blokkeerde, wat econoom Jeffrey Sachs omschreef als een besluit dat “door historici jarenlang bestudeerd en veracht zal worden”.

Geldontwaarding: Het Onzichtbare Belastinginstrument

Centrale banken creëren systematisch inflatie door massale geldhoeveelheden te creëren. Dit proces, eufemistisch “kwantitatieve verruiming” (QE) genoemd, komt neer op geld bijdrukken.

De cijfers liegen niet: Sinds 2009 is de geldhoeveelheid in de Verenigde Staten met maar liefst 192% toegenomen. Van de huidige geldhoeveelheid van $19,4 biljoen is bijna 26% sinds januari 2020 gecreëerd. De Federal Reserve heeft tussen 2020 en 2022 ongeveer $6,4 biljoen aan de economie toegevoegd.

De ECB heeft tussen 2015 en de pandemie voor €5 biljoen aan activa opgekocht. Deze programma’s hebben volgens de ECB zelf bijgedragen aan activabellen in vastgoed en financiële markten.

Het mechanisme: Hoewel QE niet direct geldschepping is zoals helicoptergeld, heeft het wel degelijk inflationair effect wanneer het gecombineerd wordt met overheidsstimulering. De ECB heeft inmiddels erkend lessen te hebben geleerd over de “kwalen van gemakkelijk geld” en belooft voortaan meer aandacht te besteden aan de bijwerkingen van soepel monetair beleid.

Deze monetaire expansie leidt tot een geleidelijke onteigening van spaarders en werkende mensen. Terwijl de geldhoeveelheid exponentieel groeit, blijven lonen en koopkracht achter. Dit is in feite een verborgen belasting die disproportioneel de middenklasse en lagere inkomens treft.

Vastgoedprijzen loskoppeld van realiteit: Nederlandse WOZ-Waarden als voorbeeld

De Nederlandse vastgoedmarkt illustreert perfect hoe centrale bankbeleid leidt tot prijsvorming los van fundamentele waarde.

WOZ-waarden exploderen: In 2025 bedraagt de gemiddelde WOZ-waarde van een Nederlandse woning €398.000, een stijging van 5% ten opzichte van 2024. Voor 2026 wordt een stijging van tussen de 9,5% en 11,5% verwacht. Dit terwijl de koopkracht van burgers nauwelijks meegroeit.

Tussen 2018 en 2023 zijn de Nederlandse huizenprijzen explosief gestegen. Nederland behoorde in 2021 tot de top-5 van EU-landen met de sterkste prijsstijgingen: 16,8% in het derde kwartaal. In 2022 waren de prijzen 18,2% hoger dan een jaar eerder – slechts overtroffen door Estland, Tsjechië, Hongarije en Litouwen.

Europese waarschuwing: De Europese Commissie heeft Nederland al in 2022 gewaarschuwd dat de huizenprijzen “overgewaardeerd lijken”. Hoge hypotheekschulden maken burgers kwetsbaar voor onverwachte economische schokken.

Regionale verschillen: In Leidschendam-Voorburg steeg de WOZ-waarde in 2024 met maar liefst 14,1%, tot gemiddeld €444.000. In Amsterdam daarentegen daalden de prijzen met 3,5% – een zeldzame correctie die de marktfragmentatie blootlegt.

Het paradoxale is dat veel woningen de vraagprijs objectief niet waard zijn. Verouderde bouw, achterstallig onderhoud en ongunstige ligging worden gemaskeerd door kunstmatig lage rentes en onbeperkte hypotheekverstrekking. De lage rentes van de ECB hebben kopers in staat gesteld steeds hogere bedragen te lenen, wat prijsopdrijvend werkt zonder dat de intrinsieke waarde van woningen meegroeit.

Het WOZ-Belastingmechanisme: dubbele belasting van burgers

De WOZ-waarde is geen neutrale taxatie – het is de basis voor meerdere belastingen die burgers betalen.

Onroerendezaakbelasting (OZB): Gemeenten heffen OZB als percentage van de WOZ-waarde. Bij een WOZ-waarde van €370.000 en een gemeentelijk tarief van 0,080% betaalt een eigenaar €296 per jaar. Hoewel gemeenten theoretisch het percentage kunnen aanpassen bij stijgende WOZ-waarden, gebeurt dit in de praktijk vaak niet volledig, waardoor de absolute belastingdruk toeneemt.

Waterschapsbelasting: Ook waterschappen gebruiken de WOZ-waarde als grondslag voor hun heffingen.

Eigenwoningforfait: De Belastingdienst berekent het eigenwoningforfait in box 1 op basis van de WOZ-waarde. Een hogere WOZ betekent automatisch meer fictief inkomen uit de eigen woning, waarover belasting betaald moet worden.

Het perverse systeem: Terwijl de centrale bank door haar soepele monetaire beleid de nominale vastgoedprijzen opdrijft, profiteren gemeenten hiervan door hogere belastinginkomsten. De burger wordt tweemaal getroffen: eerst door inflatie die de koopkracht uitholt, vervolgens door hogere belastingen op basis van opgepompte WOZ-waarden.

Gemeentelijke schulden: De verborgen tijdbom

Grote Europese steden, met name in Nederland, hebben zich diep in de schulden gestoken – een direct gevolg van het lage-rentebeleid van de ECB dat goedkoop lenen mogelijk maakte.

Amsterdam: Kampioen Schulden: De hoofdstad heeft een externe schuld die nadert tot €9,3 miljard voor 2028. Dit is een spectaculaire stijging vanaf €4,8 miljard in 2018, toen de huidige coalitie van GroenLinks, PvdA en D66 aantrad. De rentelasten zullen vanaf 2028 €310 miljoen per jaar bedragen, tegenover €72 miljoen in 2023 bij een rentepercentage van 1,1%.

Vergelijking met andere grote steden: In 2023 had Amsterdam een schuld van €6,9 miljard. Ter vergelijking: Rotterdam €1,5 miljard, Den Haag €1,8 miljard en Utrecht €1,2 miljard. Amsterdam is dus een extreme uitschieter.

Landelijke trend: De totale netto schuld van alle Nederlandse gemeenten steeg in 2024 van €31,9 miljard naar €34,2 miljard – een toename van €2,255 miljoen door een financieringstekort. Dit komt neer op €1.896 schuld per inwoner.

Gemeenten met hoogste schulden per inwoner: Groningen, Hengelo, Middelburg en Maasdonk voeren de lijst aan van gemeenten met de hoogste netto schuld per inwoner in hun grootteklasse.

De val van het kaartenhuis: Deze gemeentelijke schulden zijn ontstaan in een periode van extreem lage rentes. Nu de rentes stijgen, worden rentelasten onbetaalbaar. Hierdoor blijft er minder budget over voor essentiële diensten zoals onderwijs, infrastructuur en sociale voorzieningen. De burger betaalt uiteindelijk de rekening via bezuinigingen of nog hogere lokale belastingen.

Het verband: Een systemisch probleem

De drie fenomenen – geldontwaarding, stijgende vastgoedprijzen en gemeentelijke schulden – zijn geen losse ontwikkelingen maar onderdelen van hetzelfde systeem van centrale planning:

Centrale banken drukken rentes kunstmatig laag door massale obligatie-aankopen
Vastgoedprijzen stijgen omdat goedkoop geld naar activa vloeit (inflatie van activaprijzen)
Gemeenten lenen excessief tegen lage rentes voor ambitieuze projecten
WOZ-waarden stijgen mee met de nominale prijzen
Belastingen gebaseerd op WOZ stijgen automatisch, waardoor burgers dubbel worden getroffen

Dit mechanisme lijkt op een planeconomie waarbij:

Prijssignalen worden verstoord door centrale controle van de belangrijkste prijs in de economie: de rente
Kapitaalallocatie niet door de markt maar door beleidsmakers wordt bepaald
Schulden zich opstapelen zonder dat er rekenschap wordt gegeven van toekomstige betaalbaarheid
Burgers weinig tot geen invloed hebben op deze beslissingen, terwijl zij wel de gevolgen dragen

Centrale Banken manipuleren markten continu

Centrale banken grijpen systematisch in op financiële markten, wat fundamenteel indruist tegen vrijemarktprincipes.

Activaankopen en marktverstoring: Tijdens de COVID-19-pandemie voerden centrale banken grootschalige activaankopen uit die de marktwerking verstoorden. De ECB kocht voor miljarden aan staatsobligaties, waardoor de prijzen kunstmatig hoog werden gehouden en yields werden gedrukt.

Onderzoek toont aan dat deze interventies verschillende transmissiekanalen hebben:

Het liquiditeitskanaal: aankopen verbeteren de marktliquiditeit
Het portfolioherschikkingskanaal: beleggers worden gedwongen andere activa te kopen
Het signaleringskanaal: aankopen geven signalen over toekomstig beleid

Permanente marktverstoringen: Deze interventies zijn geen tijdelijke noodmaatregelen meer, maar permanente kenmerken van het monetaire beleid geworden. Centrale banken houden effectief kunstmatige prijzen in stand voor overheidsobligaties, bedrijfsobligaties en zelfs aandelen.

Moral hazard: Door telkens in te grijpen creëren centrale banken het “Greenspan put” of “Draghi put” fenomeen – markten weten dat de centrale bank hen redt bij problemen, wat risicovolle investeringen aanmoedigt.

Een Europa zonder centrale bank: denkbare alternatieven

Hoewel radicaal, is het afschaffen van centrale banken niet zonder historische precedenten en theoretische onderbouwing.

Free Banking: Het Schotse Succesmodel

Historisch bewijs: Tussen 1716 en 1845 floreerde Schotland onder een “free banking” systeem waarbij private banken eigen bankbiljetten uitgaven, verankerd aan goud of zilver, met minimale overheidsregulering. De resultaten waren indrukwekkend:

Het inkomen per capita steeg van de helft van Engeland in 1750 tot bijna gelijk in 1845
Schotse banken faalden met de helft van het percentage van Engelse banken
Innovaties zoals bankfilialen, rente op deposito’s en kredietfaciliteiten ontstonden
Lage inflatie en economische stabiliteit

Modern perspectief: Economen als George Selgin, Lawrence White en Kevin Dowd hebben uitgebreid onderzoek gedaan naar free banking systemen. Hun conclusies:

Free banking leidt niet tot inflatie
Het produceert geen bancaire instabiliteit
Het creëert geen bancair monopolie
Marktwerking en concurrentie tussen banken zorgen voor discipline

Goudstandaard of Bitcoin

Goudstandaard voordelen:

Beperkte, voorspelbare groei van geldhoeveelheid
Zelfcorrigerend mechanisme: prijsschommelingen beïnvloeden goudproductie
Internationale standaard zonder centrale controle
Historisch bewezen prijsstabiliteit over lange termijn

Bitcoin voordelen:

Volledig gedecentraliseerd, geen centrale autoriteit
Absolute schaarste (21 miljoen munten maximum)
Programmeerbare monetaire politiek
Peer-to-peer transacties zonder tussenpersonen
Resistentie tegen politieke censuur

Bitcoin nadelen:

Hoge volatiliteit door vaste aanbod en variabele vraag
Beperkte acceptatie als betaalmiddel
Energieverbruik van mining

Historisch perspectief: Onder de klassieke goudstandaard (vóór WO I) kenden landen stabiele prijsniveaus, voorspelbare wisselkoersen en goede economische groei. Landen konden echter geen onafhankelijk rentebeleid voeren – wat nu als nadeel wordt gezien, maar juist discipline afdwingt.

Praktische implementatie in de EU

Scenario 1: Terug naar nationale valuta’s met goud-backing

Elk EU-land krijgt eigen valuta terug
Valuta’s gedekt door goud of andere commodities
Private banken geven bankbiljetten uit inwisselbaar tegen goud
Wisselkoersen bepaald door markt, niet door centrale bank
Handelsbalans-correcties automatisch via goudstromen

Voordelen voor burgers:

Overheid kan niet onbeperkt geld bijdrukken
Echte prijsstabiliteit op lange termijn
Geen inflatie als verborgen belasting
Fiscale discipline bij overheden (geen monetaire financiering mogelijk)
Transparante geldhoeveelheid

Scenario 2: Gedecentraliseerd digitaal geldsysteem

Meerdere concurrerende private digitale valuta’s
Mogelijk gebaseerd op blockchain-technologie
Euro-gedekte stablecoins uitgegeven door private partijen
Bitcoin als alternatieve reservevaluta voor wie dat wil
Geen monopolie van één instantie

Praktische transitie:

Afschaffing wettelijke tenderverplichting
Toestaan privaat-uitgegeven alternatief geld
Geleidelijke competitie tussen systemen
Markt bepaalt welke vorm(en) van geld overleven
Liquidatie van centrale bank activa
Terugbetaling van overheidsschuld aan centrale bank

Voordelen voor EU-Burgers

Directe voordelen:

Koopkracht behoud: Geen systematische geldontwaarding meer
Eerlijke prijzen: Vastgoed- en activaprijzen gebaseerd op fundamentals, niet op monetaire inflatie
Lagere belastingen: Gemeenten kunnen niet meer eindeloos lenen; gedwongen tot verantwoord fiscaal beleid
Economische stabiliteit: Minder extreme conjunctuurcycli veroorzaakt door boom-bust cycli van credit expansion

Structurele voordelen:

Democratische controle: Geldcreatie niet langer in handen van niet-gekozen technocraten
Einde van “too big to fail”: Geen bail-outs meer van grote banken door centrale bank
Innovatie in betaalsystemen: Concurrentie leidt tot betere, goedkopere betalingsdiensten
Einde van financiële repressie: Spaarders krijgen weer marktconforme rentes

Macro-economische voordelen:

Kapitaalallocatie op basis van productiviteit: Geld vloeit naar rendabele investeringen, niet naar speculatieve activabellen
Automatische handelsbalans-correcties: Geen langdurige onevenwichtigheden door valutamanipulatie
Gefundeerde overheidsuitgaven: Politici kunnen niet meer beloftes doen die door geldpers gefinancierd worden
Einde van boom-bust cycli: Zonder kunstmatige credit expansion geen excessieve zeepbellen gevolgd door crashes

Kritiek en tegenargumenten

“Centrale banken zijn nodig voor stabiliteit”
Historisch bewijs toont het tegenovergestelde. De meeste grote financiële crises (1929, 2008) vonden plaats onder centrale bank-regimes. De Schotse free banking periode kende juist grote stabiliteit. Venezuela, Zimbabwe en Argentinië tonen wat centrale banken in verkeerde handen aanrichten.

“De transitie zou te disruptief zijn”
Een gefaseerde transitie is mogelijk. Argentinië overweegt dit nu serieus. Begin met concurrentie toestaan naast bestaand systeem, niet onmiddellijke afschaffing. Mensen kunnen geleidelijk alternatieve valuta’s adopteren, zoals nu al gebeurt in high-inflation landen waar mensen Bitcoin en goud gebruiken.

“We verliezen monetaire soevereiniteit”
Deze soevereiniteit is een illusie. Kleine EU-landen hebben nu geen echte monetaire soevereiniteit onder de ECB. Under een vrij systeem met goud of Bitcoin zouden ze juist meer autonomie hebben omdat ze niet afhankelijk zijn van ECB-beslissingen waar ze weinig invloed op hebben.

Conclusie: De noodzaak van fundamentele hervorming

Het huidige systeem van centrale banken vertoont steeds meer kenmerken van een planeconomie:

Centrale vaststelling van de belangrijkste prijs (rente)
Politieke inmenging in monetaire beslissingen
Systematische vermogensoverdracht van burgers naar overheden en financiële elite
Verstoring van vrije marktwerking door massale interventies

De gevolgen zijn voelbaar in de portemonnee van elke burger: geldontwaarding, onbetaalbare huizen waarvan de prijzen kunstmatig zijn opgedreven, en stijgende lokale belastingen om torenhoge gemeentelijke schulden af te lossen.

Een EU zonder centrale bank zou:

Burgers échte koopkrachtstabiliteit bieden
Vastgoedprijzen laten bepalen door vraag, aanbod en productiviteit in plaats van door geldschepping
Overheden dwingen tot verantwoord financieel beheer
Echte marktwerking herstellen in plaats van interventionisme
Democratische controle vergroten over het geldsysteem

De vraag is niet óf we centrale banken moeten hervormen, maar wanneer we de moed hebben om een gefaald systeem te vervangen door bewezen alternatieven. De geschiedenis heeft laten zien dat vrije bancaire systemen werken. Modern onderzoek bevestigt dit. De technologie (blockchain, digitaal goud) bestaat.

Wat ontbreekt is politieke wil – maar die komt meestal pas nadat het huidige systeem compleet is gefaald. Dan is de vraag: hebben we alternatieven klaar, of vervallen we in chaos? De voorbereidingen moeten nu beginnen.

Voor de Nederlandse burger betekent dit concreet: Minder inflatie, betaalbare huizen gebaseerd op reële waarde, lagere belastingdruk door sobere overheden, en échte zeggenschap over het geldsysteem. Een perspectief dat het overwegen meer dan waard is.